Laura VermeulenOp 27 augustus 2026 lanceerde de Coalitie Vitale Varkenshouderij (CoViVa) de jaarlijkse Biocheck: een online vragenlijst waarmee varkenshouders hun biosecurity systematisch in kaart brengen. Opvallend advies van CoViVa: vul de check niet alleen in, maar doe dat samen met een adviseur — bij voorkeur de bedrijfsdierenarts. De vraag die het nieuws bij veel varkenshouders oproept: wanneer is veterinaire begeleiding op een varkensbedrijf eigenlijk verplicht, en wat zijn de risico's als u te lang wacht?
Wat is de CoViVa Biocheck en wat verandert er in 2026?
De CoViVa Biocheck maakt deel uit van de verplichte eisen van Holland Varken Quality, het nationale kwaliteitssysteem waaraan de meeste commerciële varkensbedrijven in Nederland zijn aangesloten. De jaarlijkse check bestaat uit vragen over externe biosecurity: hoe komen bezoekers het bedrijf in en uit, hoe worden transportmiddelen gereinigd, hoe is de hygiënesluis ingericht?
De lancering van de Biocheck staat niet op zichzelf. CoViVa heeft in februari 2026 het Actieplan Vitale Varkenshouderij verlengd tot 2040, met als centraal doel de Nederlandse varkenshouderij PRRS-vrij te maken. PRRS — Porcine Reproductive and Respiratory Syndrome — is een virusziekte die jaarlijks tientallen miljoenen euro's schade veroorzaakt in de Nederlandse varkenshouderij door uitgevallen biggen, verhoogde uitval bij zeugen en hogere antibioticakosten.
Naast de Biocheck geldt per 1 januari 2026 een verbod op het gebruik van elektrische veedrijfmiddelen in varkensstallen en bij transport dat begint en eindigt in Nederland, aldus de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA). Varkenshouders die dit voorschrift niet naleven riskeren een bestuurlijke boete. Nieuwe eisen voor hokverrijking zijn eveneens gepubliceerd en worden actief gecontroleerd.
Al deze veranderingen verhogen de noodzaak voor varkenshouders om goed te weten wanneer een dierenarts juridisch verplicht is — en wanneer u als houder zelf nog bevoegd bent om te handelen.
Waarom dit nieuws raakt elke varkenshouder in de portemonnee
De dreiging van Afrikaanse varkenspest (AVP) is in 2026 reëler dan ooit. Onderzoek gepubliceerd begin 2026 door Wageningen University heeft uitgewezen dat risicofactoren voor AVP in Nederland sterk samenhangen met externe biosecurity, de aanwezigheid van wilde zwijnen in de omgeving en de kwaliteit van transporthygiëne — precies de factoren die de CoViVa Biocheck in kaart brengt.
Als op één Nederlands varkensbedrijf AVP wordt vastgesteld, volgt onmiddellijk een nationaal transportstilstand van 72 uur voor alle varkens en varkensvlees. CoViVa becijfert dat een nationale AVP-uitbraak de Nederlandse varkenssector meer dan €500 miljoen aan exportschade kan opleveren. Nederland exporteert jaarlijks voor meer dan €3 miljard aan varkensvlees; Duitsland, Polen en het Verenigd Koninkrijk sluiten direct hun grenzen bij een Nederlandse uitbraak.
Voor de individuele varkenshouder betekent dit: niet tijdig handelen bij ziekteaanwijzingen kost niet alleen meer aan dierenartskosten, het kan uw gehele bedrijf in gevaar brengen door compensatieverplichtingen die bij niet-naleving van de meldplicht gedeeltelijk komen te vervallen.
Wanneer is een dierenarts wettelijk verplicht op uw varkensbedrijf?
De Wet dieren en de bijbehorende uitvoeringsbesluiten stellen duidelijke grenzen aan wat een varkenshouder zelf mag doen. De NVWA publiceert de geldende regels voor het welzijn van varkens online en handhaaft actief.
Als vuistregel geldt: medische handelingen mogen uitsluitend worden uitgevoerd door een erkende dierenarts of een bevoegde dierenartsassistent onder diens toezicht. Concreet is een dierenartsbezoek verplicht bij:
- Voorschrijven en toedienen van receptplichtige geneesmiddelen, waaronder alle antibiotica en hormoonpreparaten — zonder recept is toediening strafbaar
- Castratie van biggen ouder dan 7 dagen — jonger dan 7 dagen mag de varkenshouder dit zelf uitvoeren, maar alleen met voorafgaande pijnstilling per 1 januari 2022, wat in de praktijk al begeleiding van een dierenarts vereiste
- Vaststelling en melding van aangifteplichtige ziekten, waaronder AVP, klassieke varkenspest en mond-en-klauwzeer — dit mag en moet door de dierenarts, niet door de houder zelf
Bovendien geldt een meldplicht bij acute sterfte. Bij sterftecijfers boven 3% per week in een koppel, of bij combinatie van hoge koorts (boven 40,5°C) en huidbloedingen of acute lamheid bij meerdere dieren tegelijk, is directe consultatie van een dierenarts én melding bij de NVWA wettelijk vereist.
De dierenarts zelf heeft op zijn beurt een wettelijke verplichting verdachte gevallen van aangifteplichtige ziekte binnen 24 uur te melden bij de NVWA. Dat betekent: als u de dierenarts belt en die ziet aanwijzingen voor AVP, wordt de meldingsprocedure automatisch in werking gezet — ook als u dat misschien liever had willen uitstellen.
Concreet scenario: 350 zeugen in de Gelderse Vallei
Stel: u bent zeugenhoudster met 350 zeugen in de Gelderse Vallei. In de tweede week van september 2026 merkt u dat 14 zeugen tegelijk terugvallen in eetlust, verhoogde lichaamstemperatuur vertonen en een tweetal abortussen te vroeg optreden. De verschijnselen kunnen passen bij PRRS, maar ook bij een vroeg stadium van AVP.
Als u 48 uur wacht voordat u belt:
PRRS verspreidt zich in een niet-geïmmuniseerd koppel binnen 3 tot 5 dagen naar 60 tot 80% van de aanwezige dieren, blijkt uit onderzoek van Wageningen University. In uw bedrijf van 350 zeugen betekent dat potentieel 210 tot 280 besmette dieren in één week. Elke dag extra uitstel vergroot de uitval en verlengt de behandelingsperiode.
Ernstiger: als het geen PRRS blijkt maar een vroeg stadium van AVP — zeldzaam maar niet uitgesloten — was u bij aanvang van de symptomen wettelijk verplicht te melden. Elke 24 uur uitstel na het moment dat u "had moeten weten" kan leiden tot een bestuurlijke boete van de NVWA die kan oplopen tot €8.300 per overtreding, én verlies van uw aanspraak op compensatie via het Diergezondheidsfonds.
Als u direct belt:
De dierenarts neemt dezelfde dag bloed af. Een PRRS PCR-test geeft binnen 24 uur uitsluitsel. Is het PRRS: geen meldplicht, maar u start onmiddellijk met een behandelprotocol en vaccineerstrategie die verdere verspreiding beperkt. De geschatte dierenartskosten voor triage, bloedonderzoek en advies: €350 tot €600 voor dit eerste bezoek.
Ter vergelijking: bij een volledige PRRS-uitbraak in een zeugenbedrijf van 350 dieren loopt het verlies door slechtere reproductieresultaten, verhoogde antibioticakosten en uitval van biggen in de praktijk op tot €15.000 tot €30.000 over een periode van drie maanden, aldus ervaringsgegevens van GD Diergezondheid. De beslissing om 48 uur te wachten versus direct bellen kan in dit scenario het verschil zijn tussen €600 en €25.000.
Net als varkenshouders worstelen ook houders van andere dieren regelmatig met de vraag wanneer veterinaire expertise vereist is. In het geval van wolven en hun impact op vee in Nederland spelen vergelijkbare afwegingen over wettelijke verplichtingen en aansprakelijkheid bij dierenschade.
Wat doet u nu met de CoViVa Biocheck?
De Biocheck is beschikbaar via de website van Vitale Varkenshouderij en kunt u invullen vanaf nu. CoViVa adviseert het niet als een eenzame administratieve taak te benaderen, maar als startpunt voor een gesprek met uw bedrijfsdierenarts.
Een praktisch stappenplan voor de komende weken:
- Vul de CoViVa Biocheck in — het kost 20 tot 30 minuten en geeft direct een overzicht van uw blinde vlekken in biosecurity
- Bespreek de uitkomsten met uw bedrijfsdierenarts — stel samen een prioriteitenlijst op voor de aanpassingen met het grootste effect
- Controleer uw protocollen op het verbod van elektrische veedrijfmiddelen — per 1 januari 2026 van kracht; NVWA controleert actief
- Leg uw bedrijfsspecifiek gezondheidsplan vast — vereist binnen het CoViVa Actieplan 2026-2040 voor elk deelnemend bedrijf
Heeft u nog geen vaste bedrijfsdierenarts, of wilt u een second opinion over uw biosecurityplan? Via Expert Zoom kunt u direct een erkende dierenarts inschakelen die gespecialiseerd is in productiedieren en varkenshouderij — ook voor telefonische triage bij acute vragen buiten kantooruren.
Disclaimer: Dit artikel biedt algemene juridische en veterinaire informatie en vervangt geen individueel advies van een erkende dierenarts. Raadpleeg bij zorgen over de gezondheid van uw dieren altijd een bevoegde dierenarts.
