Oudewater: Het Paard lelijkste kunstwerk van Nederland, mag de gemeente het weghalen?

Het Paard in Oudewater is op 16 oktober 2026 uitgeroepen tot het lelijkste kunstwerk van Nederland. Wethouder Vincent Bos nam de bedenkelijke titel in ontvangst bij het beeld, meldde het AD. De gemeente vraagt zich nu hardop af wat ze ermee moet, en weghalen ligt op tafel. Maar mag dat zomaar?

Wat is er aan de hand in Oudewater?

Het beeld toont een stervend paard op zijn rug, met een motorblok in de opengereten buik. Volgens Binnenlands Bestuur maakte kunstenaar Ingrid Mol het in 2012 voor de mini-opera Boven het Land. Het verwijst naar de bloedige geschiedenis van Oudewater tijdens de Tachtigjarige Oorlog.

Over het werk is al jaren discussie. Na felle protesten plaatste de gemeente een haag rond het beeld, waardoor het bijna volledig aan het zicht onttrokken werd. Nu het beeld de titel 'lelijkste kunstwerk van Nederland' draagt, is de vraag actueler dan ooit.

Veel inwoners herkennen dit soort situaties. Een kunstwerk in de openbare ruimte hoort iedereen toe, maar niemand heeft erom gevraagd. Wie beslist dan, en wat zijn de grenzen?

Wie beslist over een beeld in de openbare ruimte?

In de regel is dat de eigenaar. Heeft de gemeente het beeld gekocht of in bruikleen genomen, dan bepaalt zij wat ermee gebeurt. Het college of de gemeenteraad neemt daar een besluit over, vaak met advies van een kunstcommissie.

Toch is het niet zo eenvoudig als een kraan en een vrachtwagen sturen. Er spelen drie juridische lagen mee. Elke laag kan een verwijdering vertragen of duurder maken.

Eigendom en afspraken. Staat er in de koop- of bruikleenovereenkomst een minimale plaatsingsduur? Binnen Binnenlands Bestuur staat dat Oudewater het werk 'tenminste tien jaar' moet tonen. Waar die verplichting vandaan komt, blijkt daar niet uit. Een jurist moet dus eerst de stukken lezen.

Het auteursrecht. De maker houdt, ook na verkoop, persoonlijkheidsrechten op het werk. Die staan in artikel 25 van de Auteurswet. Zij beschermen de maker onder meer tegen misvorming of aantasting van het werk die zijn eer of naam kan schaden.

Overheidsbesluit. Een gemeente moet een zorgvuldig besluit nemen. Bewoners, de maker of een culturele organisatie kunnen daartegen bezwaar of beroep overwegen, afhankelijk van de vorm van het besluit.

Mag een gemeente een lelijk kunstwerk gewoon weghalen?

Dat hangt af van wat 'weghalen' betekent. Een beeld verplaatsen, opslaan of verkopen is juridisch iets anders dan het vernietigen of beschadigen.

Verplaatsen kan de context van een werk wijzigen. Voor sommige werken is de plek onderdeel van het kunstwerk. Een kunstenaar kan dan stellen dat het werk wordt aangetast. Bij een beeld dat los op een sokkel of tussen het groen staat, ligt dat minder snel.

Vernietiging is gevoeliger. De Auteurswet regelt vernietiging niet uitdrukkelijk, en daarover bestaat in de juridische literatuur discussie. Een gemeente die een beeld wil afvoeren, doet er verstandig aan eerst de maker te benaderen. Zo voorkomt zij een procedure over eer en naam.

Ook de smaak van het publiek is geen juridisch criterium. Dat een beeld 'lelijk' wordt gevonden, geeft de gemeente geen bijzondere bevoegdheid. Wel mag ze een afweging maken tussen het belang van het werk en dat van de omwonenden.

Een gemeente, een beeld van 38.000 euro en een maker die nee zegt

Neem een gemeente die in 2012 een beeld kocht voor 38.000 euro en het in 2026 wil verwijderen. Dit is een voorbeeld ter illustratie, geen feit over Oudewater.

De gemeente heeft het beeld nog in eigendom. Het raadsbesluit zegt dat het werk tien jaar moest blijven staan, dus tot 2022. Die termijn is dus verstreken. Het verwijderen is daarmee contractueel mogelijk.

Alleen: de maker leeft nog en zegt dat het werk onlosmakelijk bij de plek hoort. Als de gemeente het beeld verplaatst, zegt zij daarmee ook iets over de waarde ervan. Dan geldt: als de maker kan aantonen dat de verplaatsing het werk aantast en zijn eer of naam schaadt, dan kan hij zich tot de rechter wenden.

Een rechtszaak kost snel enkele duizenden euro's aan advocaat- en griffierechten, en kan jaren duren. Een schikking is dan goedkoper: de gemeente biedt bijvoorbeeld een nieuwe plek aan, en betaalt de verhuiskosten van ongeveer 6.000 euro.

Werkt de maker mee, dan is de zaak snel geregeld. Weigert hij, dan moet de gemeente kiezen. Ze kan het beeld laten staan en verbergen, zoals Oudewater met de haag deed, of het risico van een procedure nemen.

De rekensom is daarbij leerzaam. Laat de gemeente het beeld staan, dan kost het niets extra. Gaat ze voor verplaatsing met een schikking, dan is ze 6.000 euro kwijt. Verliest ze een procedure, dan komen de eigen advocaatkosten, de kosten van de maker en het verplaatsen of terugplaatsen er nog bovenop. Als-dan: is de kans op een claim groot, dan is de schikking vrijwel altijd de voordeligste route.

De les voor inwoners: een besluit om een kunstwerk te verwijderen is zelden alleen een kwestie van smaak. Een deskundige kan binnen enkele dagen inschatten welk risico u loopt. Dat bespaart vaak maanden gedoe.

Waarom lelijke kunst juridisch zo hardnekkig is

Het Paard is geen uitzondering. Door heel Nederland staan beelden die inwoners liever kwijt dan rijk zijn. Een bekend voorbeeld is De Drol van Armando in Amstelveen, waar bewoners zich ook over bogen. Steeds terugkerend is dat het besluit om iets te verwijderen veel moeilijker is dan het besluit om het te plaatsen.

Dat komt doordat bij plaatsing vaak niemand juridisch meekijkt. Bij verwijdering ligt dat anders. Dan duiken ineens de maker, een erfgenaam, een fonds dat subsidie gaf of een buurtvereniging op. Elk van hen kan een eigen belang aanvoeren, en soms ook een eigen recht.

Voor een gemeente is dat reden om verwijdering als een volwaardig dossier te behandelen. Dat betekent een inventarisatie van alle documenten, een gesprek met de maker en een heldere motivering richting de raad. Gebeurt dat zorgvuldig, dan is de kans op een conflict aanzienlijk kleiner.

Wat betekent dit voor inwoners, kunstenaars en eigenaren?

Het speelt niet alleen bij gemeenten. Ook particulieren, scholen, bedrijven en woningcorporaties bezitten kunst in de openbare ruimte. Denk aan een muurschildering op een flat of een beeld in een bedrijfspark.

Als eigenaar loont het om vooraf in de overeenkomst vast te leggen wat er mag gebeuren bij verhuizing, herinrichting of sloop. Zonder die afspraak ontstaan vaak ruzies.

Als kunstenaar kunt u vastleggen dat u betrokken wordt bij een verplaatsing, en welke vergoeding daarbij hoort. Persoonlijkheidsrechten kunt u niet zomaar volledig overdragen.

Als inwoner kunt u inspraak vragen. Gemeenten moeten hun besluiten motiveren, en een zienswijze indienen is vaak gratis. Een petitie of een stemming, zoals de verkiezing van het lelijkste kunstwerk, heeft geen juridische kracht. Het is wel een signaal waar de politiek op kan reageren.

Wat kunt u nu doen?

Heeft u zelf te maken met een omstreden kunstwerk, een conflict met een maker of een besluit van de gemeente? Neem dan deze stappen.

1. Zoek het koopcontract, de bruikleenovereenkomst of het raadsbesluit op. Daarin staan de afspraken over plaatsing en onderhoud.
2. Ga na wie de maker is en of die nog leeft. De auteursrechten lopen tot zeventig jaar na het overlijden van de maker.
3. Raadpleeg de officiële tekst van de Auteurswet, met name artikel 25 over de persoonlijkheidsrechten.
4. Laat een jurist beoordelen of verwijderen, verplaatsen of verkopen verantwoord is, voordat u iets onomkeerbaars doet.

De zaak-Oudewater laat zien dat een beeld dat niemand mooi vindt, juridisch toch lastig kan zijn. Een goede aanpak begint met de stukken, en met een gesprek met de maker.

Dit artikel is algemene informatie en geen juridisch advies. Neem voor uw situatie contact op met een advocaat. Op Expert Zoom vindt u advocaten die gespecialiseerd zijn in auteursrecht en overheidsbesluiten.