Laura HofmanEen Nederlandse acteur ontdekte op 1 september 2026 dat een AI-versie van hemzelf een tandheelkundige verzekering aanprees — in een reclame die hij nooit had opgenomen. De NOS meldde dat meer bekende Nederlanders slachtoffer zijn van soortgelijke praktijken. Maar wat als dit niet een beroemdheid overkomt, maar jou? Advocaten gespecialiseerd in portretrecht en AI-wetgeving leggen uit welke rechten je hebt, hoe groot de schadeclaim kan zijn, en hoe snel je moet handelen.
Wat de NOS onthulde: AI-gezichten in online reclame
Op 1 september 2026 berichtte de NOS over een acteur die zijn eigen stem en gezicht herkende in een gesponsorde advertentie op sociale media — een reclame die hij zelf nooit had gemaakt. De AI-tool had bestaand videomateriaal van de acteur gebruikt: interviews, opnames, beeldmateriaal van sociale media. Het resultaat was een overtuigend ogende video waarin hij zogenaamd reclame maakte voor een tandheelkundige verzekering.
Wat de NOS-reportage duidelijk maakte: dit probleem beperkt zich allang niet meer tot BN'ers. Foto's en video's van LinkedIn-profielen, bedrijfswebsites en Instagram-accounts van gewone particulieren worden op dezelfde manier misbruikt. De AI-tools zijn inmiddels zo toegankelijk dat ook kleine adverteerders, fraudeurs en oplichters er gebruik van maken. De advertenties verschijnen als gesponsorde berichten op Facebook, Instagram, TikTok en YouTube — gericht op specifieke doelgroepen, soms jarenlang onopgemerkt.
De timing is niet toevallig: per 2 augustus 2026 is de EU AI-verordening volledig van toepassing, die voor het eerst een wettelijke definitie geeft van "deepfake." Daarmee zijn ook de handhavingsmechanismen concreter geworden. De vraag is alleen: weet jij hoe je die mechanismen moet inzetten als het jou overkomt?
Vier wetten die jou beschermen in 2026
"Het goede nieuws is dat de juridische bescherming in 2026 sterker is dan ooit. Het slechte nieuws is dat rechten pas werken als je ze actief en snel inroept," aldus een advocaat die regelmatig optreedt in AI-rechtszaken.
Portretrecht (artikel 21 Auteurswet)
Het portretrecht is verankerd in artikel 21 van de Auteurswet: wie een portret openbaar maakt zonder toestemming van de afgebeelde persoon, handelt onrechtmatig — zeker bij commercieel gebruik. Juristen zijn het er steeds meer over eens dat dit ook geldt voor AI-gegenereerde portretten die herkenbaar gebaseerd zijn op een bestaand persoon. De vraag of er sprake is van een "portret" in de klassieke zin wordt door rechters ruimer geïnterpreteerd dan vóór de opkomst van deepfake-technologie.
EU AI-verordening (van kracht sinds 2 augustus 2026)
Sinds 2 augustus 2026 geldt de EU AI-verordening volledig. Een deepfake wordt daarin officieel gedefinieerd als "AI-gegenereerd of gemanipuleerd beeld, audio of videomateriaal dat op bestaande personen lijkt en ten onrechte als authentiek zou worden beschouwd." Adverteerders die commerciële deepfakes inzetten zonder duidelijk transparantielabel overtreden de verordening. De maximale boete bedraagt 15 miljoen euro of 3% van de wereldwijde jaaromzet van de overtreder.
AVG/GDPR: jouw gezicht is een bijzonder persoonsgegeven
Jouw gezicht is een biometrisch gegeven. Verwerken ervan — inclusief het trainen van een AI-model op jouw beeldmateriaal — valt onder de Algemene Verordening Gegevensbescherming. Zonder jouw expliciete toestemming is dit in principe verboden. De Autoriteit Persoonsgegevens kan handhaven en hoge boetes opleggen aan de verwerkende partij. Je kunt zelf ook een klacht indienen.
Wetsvoorstel Naburig recht deepfakes
Het Nederlandse wetsvoorstel "Nieuw naburig recht deepfakes van personen", in het najaar van 2025 ingediend bij de Tweede Kamer, beoogt iedere Nederlander een exclusief en overdraagbaar recht te geven op "zijn of haar deepfake." Zodra dit wetsvoorstel kracht van wet krijgt, is commercieel gebruik van jouw digitale evenbeeld expliciet vergunningsplichtig — en dus vergoedingsplichtig.
Concreet scenario: wat kost het als dit jou overkomt?
Stel: jij hebt een zakelijke profielfoto op LinkedIn. Op een dag stuurt een collega je een screenshot van een gesponsorde advertentie op Instagram. Jij bent erop te zien — of een AI-versie van jou — die zogenaamd een investeringsplatform aanprijst. Je hebt dit bedrijf nooit gecontacteerd en hebt nergens toestemming voor gegeven.
In dit geval zijn meerdere vorderingen tegelijk mogelijk:
Als het een commerciële advertentie is die nationaal verspreid wordt, heb je recht op onmiddellijke verwijdering. Bij weigering kan een rechter in kort geding een dwangsom opleggen van doorgaans €500 tot €5.000 per dag dat de advertentie online blijft.
Daarnaast heb je recht op schadevergoeding, berekend op basis van de zogenaamde fictieve licentievergoeding: het bedrag dat je had kunnen vragen als je wél had ingestemd met de reclame. Voor een nationale online advertentiecampagne van meerdere weken ligt deze vergoeding doorgaans tussen de €3.000 en €12.000, afhankelijk van het bereik en de duur. Jij hoeft geen model of BN'er te zijn om hier aanspraak op te maken — het gaat om de waarde van jouw toestemming, niet om jouw publieke bekendheid.
Als ook jouw stem is gecloned en de advertentie is misleidend (bijvoorbeeld voor een frauduleuze investering), is er mogelijk sprake van oplichting in de zin van artikel 326 van het Wetboek van Strafrecht. Je kunt dan ook aangifte doen bij de politie, los van de civiele procedure.
Tijdsdruk is een belangrijke factor: hoe langer de advertentie online staat, hoe groter het bereik en hoe hoger de aantoonbare schade. Begin pas met procedures als je het bewijs veiliggesteld hebt.
Vijf stappen die je direct moet zetten
1. Leg bewijsmateriaal vast Maak direct een screenshot van de advertentie met de URL, de datum en het tijdstip zichtbaar in beeld. Noteer wie de advertentie heeft gesponsord. Gebruik een webarchief-tool (zoals web.archive.org) om een permanente, onveranderbare kopie vast te leggen voor het geval de advertentie snel wordt verwijderd.
2. Meld de advertentie bij het platform Dien een portretrechtklacht in via de meldingsprocedure van Meta, Google, TikTok of YouTube. Onder de Digital Services Act zijn platforms verplicht om "kennelijk onrechtmatige inhoud" binnen 24 uur te beoordelen. Vermeld expliciet dat het om een AI-gegenereerde deepfake gaat en dat je geen toestemming hebt gegeven.
3. Stuur een aangetekende sommatiebrief aan de adverteerder Richt je tot het bedrijf dat de advertentie heeft gefinancierd. Eis schriftelijk: onmiddellijke verwijdering, behoud van alle interne documentatie over de gebruikte AI-tools en brondata, en toelichting op hoe jouw beeldmateriaal is verkregen. Dit document vormt de basis voor een eventuele civiele vordering.
4. Dien een klacht in bij de Autoriteit Persoonsgegevens Als jouw biometrische gegevens zijn verwerkt zonder rechtsgrond, kun je een formele klacht indienen bij de AP via autoriteitpersoonsgegevens.nl. Dit opent de bestuursrechtelijke handhavingsroute naast de civiele weg — en kan leiden tot een formeel onderzoek naar de adverteerder.
5. Raadpleeg een advocaat Zeker als de adverteerder niet reageert, de schade substantieel is, of als jouw reputatie is aangetast. Een advocaat kan in spoedeisende gevallen een kort geding aanspannen voor verwijdering binnen 24-48 uur. Kies bij voorkeur iemand met kennis van portretrecht, de EU AI-verordening én de AVG — drie juridische frameworks die in dit soort zaken gelijktijdig van toepassing zijn.
Het juridische landschap verandert snel
Advocaten verwachten de komende maanden een toename van rechtszaken op dit terrein. Nu de EU AI-verordening van kracht is en bewustwording onder het grote publiek groeit — mede dankzij berichtgeving als die van de NOS — zullen slachtoffers hun rechten actiever opeisen.
De combinatie van portretrecht, AVG en de nieuwe Europese AI-regels geeft gedupeerden meerdere gelijktijdige routes: civiel, bestuursrechtelijk en strafrechtelijk. Daarmee verschuift de macht langzaam maar zeker van de technologiebedrijven en adverteerders naar de individuele burger wiens gezicht en stem worden misbruikt.
Het Nederlandse wetsvoorstel over naburige rechten voor deepfakes is nog in behandeling, maar de richting is duidelijk: wie jouw digitale evenbeeld exploiteert, zal daar in de toekomst voor moeten betalen — en voor die toekomst hoef je niet te wachten. De instrumenten bestaan al.
Heb jij jouw gezicht of stem herkend in een advertentie die jij nooit hebt gemaakt? Via ExpertZoom koppel je snel aan een advocaat gespecialiseerd in portretrecht en AI-wetgeving voor een eerste beoordeling van jouw situatie.
Disclaimer: dit artikel is informatief van aard en vormt geen juridisch advies. Raadpleeg een advocaat voor jouw specifieke situatie.
