Sophie BoschZo'n 270 tbs-gestelden zitten momenteel in een reguliere gevangenis terwijl ze wachten op een plek in een forensisch-psychiatrische kliniek. Dat blijkt uit een motie die Tweede Kamerlid Ingrid Coenradie (JA21) in maart 2026 indiende. De politica, die eerder als staatssecretaris van Justitie en Veiligheid de gevangeniscrisis beheerde, eist nu dat het kabinet vóór 1 januari 2027 een concreet afbouwplan presenteert. Intussen wachten honderden mensen op de zorg waar zij wettelijk recht op hebben — soms meer dan achttien maanden.
De TBS-wachtrij in cijfers: een groeiend probleem
Tbs — terbeschikkingstelling — is een maatregel die rechters opleggen aan mensen die een ernstig delict hebben gepleegd én bij wie een psychische stoornis is vastgesteld. Anders dan een gevangenisstraf is tbs primair bedoeld als behandeling, niet als straf. Dat onderscheid is juridisch cruciaal en vormt de kern van het probleem dat Coenradie opnieuw op de agenda zette.
In Nederland zijn er een handvol erkende tbs-klinieken — forensisch-psychiatrische instellingen zoals de Pompekliniek in Nijmegen, de Van der Hoeven Kliniek in Utrecht of De Rooyse Wissel in Venray. De capaciteit van die klinieken is jarenlang niet evenredig meegegroeid met het aantal tbs-opleggingen. Het gevolg: als er geen plek vrijkomt, blijft een tbs-gestelde in een gewone penitentiaire inrichting zitten.
Per oktober 2026 gaat het om circa 270 mensen. De gemiddelde wachttijd is opgelopen tot meer dan een jaar, in sommige gevallen richting de achttien maanden. Coenradie's motie vraagt de regering om vóór 1 januari 2027 een meerjarig capaciteitsplan te presenteren. Structureel zou daar 50 miljoen euro extra per jaar mee gemoeid zijn, bovenop de 10 miljoen die al voor 2026 is gereserveerd.
Wat dit in de praktijk betekent: mensen die zijn veroordeeld tot tbs, met als uitdrukkelijk doel behandeling en resocialisatie, worden feitelijk langer vastgehouden in een omgeving die niet is toegerust voor psychiatrische zorg — zonder dat ze de behandeling ontvangen die de rechter heeft bepaald.
De juridische positie van tbs-gestelden: wat zegt de wet?
Vanuit het perspectief van een advocaat is de tbs-wachtrij niet louter een capaciteitsvraagstuk — het is een potentiële schending van fundamentele rechten.
Artikel 3 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) verbiedt onmenselijke of vernederende behandeling. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) heeft in meerdere zaken — waaronder het richtinggevende arrest Aerts v. België uit 1998 — geoordeeld dat het langdurig vasthouden van een psychiatrisch patiënt in een gewone gevangenis in strijd kán zijn met dit artikel. De kernredenering: een gevangenis biedt niet de therapeutische omgeving die iemand met een ernstige stoornis nodig heeft, en het uitblijven van behandeling kan de toestand van de persoon actief verslechteren.
Daar komt bij dat tbs in het Nederlandse recht uitdrukkelijk een maatregel is, geen straf. De rechter legt tbs op omdat behandeling noodzakelijk wordt geacht — voor de veiligheid van de maatschappij én voor de persoon zelf. Als de staat die behandeling structureel uitstelt, komt de vraag op tafel of de voortgezette detentie nog rechtmatig is.
Een gespecialiseerde advocaat in penitentiair recht kan op meerdere manieren optreden namens een tbs-gestelde of diens familie:
Via de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ). De RSJ is de onafhankelijke instantie die toezicht houdt op de tenuitvoerlegging van vrijheidsstraffen en maatregelen. Een klacht of bezwaarschrift bij de RSJ kan leiden tot een bindend oordeel over de wachttijd en de omstandigheden van detentie.
Via een civiel kort geding. Als de RSJ-procedure te traag verloopt of onvoldoende resultaat oplevert, kan een advocaat een kort geding aanspannen bij de civiele rechter en eisen dat de staat een klinieksplaats regelt binnen een bepaalde termijn. Nederlandse rechters hebben in vergelijkbare gevallen al toewijzend geoordeeld.
Via het EHRM in Straatsburg. Dit is een langdurig traject — gemiddeld vier tot zeven jaar — maar biedt wel de mogelijkheid van precedentwerking voor toekomstige gevallen.
Zie ook: Ontsnapte gevangene Utrecht 2026: wie is aansprakelijk? — een ander voorbeeld van de kwetsbaarheden in het Nederlandse detentiesysteem en de rechtsvragen die daarbij spelen.
Achttien maanden wachten: wat dit concreet betekent
Stel: uw broer — 34 jaar, veroordeeld in mei 2025 tot vier jaar gevangenisstraf gecombineerd met tbs — wacht nu al zeventien maanden op een klinieksplaats. De rechter legde tbs op vanwege een vastgestelde persoonlijkheidsstoornis. De gevangenisstraf loopt eind november 2026 af. Maar er is geen plek beschikbaar, en de prognose is: minimaal zes maanden extra wachten in detentie, uitsluitend op basis van de tbs-maatregel.
In dit scenario gelden de volgende juridische parameters:
Als de gevangenisstraf verstrijkt zonder beschikbare klinieksplaats, wordt hij feitelijk vastgehouden op grond van de tbs-maatregel — terwijl de inhoud van die maatregel (behandeling) structureel uitblijft. De staat is dan formeel in gebreke met de uitvoering van een rechterlijke beslissing.
Als de wachttijd meer dan twaalf maanden bedraagt in een reguliere penitentiaire inrichting, is er RSJ-jurisprudentie die stelt dat dit als buitensporig lang kan worden aangemerkt — en dat de staatssecretaris van Justitie gehouden is actie te ondernemen.
Als zijn psychische toestand aantoonbaar verslechtert door het uitblijven van behandeling — gedocumenteerd door de gevangenispsycholoog of een externe psychiater — vergroot dat de kans op een succesvolle procedure aanzienlijk.
Een advocaat zou in dit geval een drietrapsaanpak adviseren: (1) een formeel verzoek bij de RSJ voor spoedbehandeling van het plaatsingsvraagstuk, (2) medische en psychologische documentatie laten opstellen als bewijslast, en (3) een aangetekende sommatie aan het Ministerie van Justitie sturen — met een termijn van dertig dagen voor plaatsing — als directe opmaat voor een kort geding.
De kosten van zo'n procedure hoeven niet altijd volledig voor eigen rekening te komen. Wie in aanmerking komt voor gesubsidieerde rechtsbijstand (toevoeging), kan een beroep doen op een gefinancierde advocaat. De inkomensgrenzen en aanvraagprocedure staan beschreven op rechtsbijstand.nl van de Raad voor Rechtsbijstand.
Slachtoffers: ook hun belangen spelen een rol
Het TBS-debat richt zich begrijpelijkerwijs vaak op de veroordeelde zelf, maar ook slachtoffers en nabestaanden hebben juridische posities die relevant zijn.
Als tbs-behandeling stelselmatig wordt uitgesteld, kan de maatschappelijke resocialisatie die bedoeld is als veiligheidsgarantie juist worden ondermijnd. Een tbs-gestelde die jarenlang wacht zonder behandeling, heeft na ommekomst van de maatregel mogelijk minder gereedschappen om terugval te voorkomen. Slachtofferadvocaten wijzen er bovendien op dat de informatierechten van slachtoffers — waaronder het recht op kennisgeving bij (proef)verlof — in de wachtrij-fase onduidelijk zijn geregeld.
Voor slachtoffers die zich willen laten informeren over hun positie in het tbs-dossier van de dader, biedt een advocaat gespecialiseerd in slachtofferrecht uitkomst. Zie ook: De zaak-Weski: wat de rechtszaak leert over rechten in strafrechtelijke procedures — met aandacht voor de informatierechten van alle partijen in het strafproces.
Wat u nu kunt doen
De motie-Coenradie heeft de TBS-wachtrij opnieuw op de politieke agenda gezet, maar parlementaire druk leidt niet altijd tot snelle actie. Zolang er geen structurele oplossing is, kan juridische actie de enige effectieve route zijn voor betrokkenen.
Of u nu de naaste bent van een tbs-gestelde die maanden wacht op behandeling, of zelf als slachtoffer meer wilt weten over uw informatierechten in dit traject: een eerste consult met een advocaat gespecialiseerd in penitentiair recht of forensisch strafrecht brengt de opties snel in kaart.
Wacht niet tot de situatie escaleert. De kosten van niet-handelen — verdere psychische verslechtering, een te laat ingediend bezwaar, gemiste proceduretijden — zijn doorgaans hoger dan de investering in tijdig juridisch advies.
Disclaimer: dit artikel biedt algemene juridische informatie en vormt geen juridisch advies in uw specifieke situatie. Raadpleeg altijd een gekwalificeerde advocaat voor uw persoonlijke omstandigheden.
ExpertZoom koppelt u binnen 24 uur aan een gekwalificeerde advocaat in penitentiair of strafrecht. Snel, discreet en zonder hoge drempel.
